Quy định trách nhiệm liên đới tại Điều 616 Bộ luật dân sự

Quy định trách nhiệm liên đới tại Điều 616 Bộ luật dân sự

 

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một chế định của luật dân sự nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh giữa bên gây thiệt hại và bên bị gây thiệt hại; trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phát sinh do hành vi trái pháp luật, có lỗi cố ý hoặc vô ý của bên gây hại hoặc trong một số trường hợp khác mà pháp luật quy định bên gây thiệt hại phải bồi thường ngay cả khi không có lỗi.

 

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một loại nghĩa vụ dân sự được quy định trong luật dân sự và căn cứ làm phát sinh nghĩa vụ này được quy định tại khoản 5, 6 Điều 281 Bộ luật dân sự (BLDS): gây thiệt hại do hành vi trái pháp luật và những căn cứ khác do luật định; còn nội dung cụ thể về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng thì được quy định tại Chương XXI, BLDS, trong đó quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp do nhiều người gây ra được quy định tại  Điều 616 BLDS, cụ thể như sau:

 

"Điều 616. Bồi thường thiệt hại do nhiều người cùng gây ra

 

Trong trường hợp nhiều người cùng gây thiệt hại thì những người đó phải liên đới bồi thường cho người bị thiệt hại. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại của từng người cùng gây thiệt hại được xác định tương ứng với mức độ lỗi của từng người; nếu không xác định được mức độ lỗi thì họ phải bồi thường thiệt hại theo phần bằng nhau."

 

Theo quy định trên đây thì trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại cũng là một loại nghĩa vụ liên đới; các chủ thể trong trách nhiệm liên đới là những chủ thể cùng gây thiệt hại cho phía người bị hại. Điều 616 BLDS chỉ quy định chung chung là "cùng gây thiệt hại" mà không nói rõ thế nào là "cùng gây thiệt hại". Điều đó đã dẫn đến có hai cách hiểu khác nhau trong thực tiễn nhận thức và áp dụng pháp luật, để làm rõ vấn đề này chúng tôi xin nêu một trường hợp thực tiễn cụ thể như sau:

 

A là người điều khiển xe mô tô lưu thông trên đường Quốc lộ 1A phía sau chở B, do chạy quá tốc độ, vượt ẩu, A đã chạy xe ra gần giữa đường và đâm vào chắn bùn bánh xe bên trái xe ô tô do C điều khiển đang lưu thông ngược chiều gây tai nạn làm B bị thương nặng. Qua kết quả khám nghiệm hiện trường và các chứng cứ khác cho thấy C đã không giảm tốc độ khi tránh xe ngược chiều, chạy lấn sang phấn đường bên trái 15 cm so với tim đường, Tòa án kết luận cả A và C đều có lỗi đối với thiệt hại về sức khỏe của B, cả A và C đều phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho B. Tuy nhiên, việc áp dụng điều luật của BLDS để giải quyết việc bồi thường trong trường hợp này đã có hai ý kiến khác nhau:

 

Ý kiến thứ nhất cho rằng, cần áp dụng Điều 616 BLDS để buộc A và C phải liên đới bồi thường thiệt hại vì cho rằng, trong trường hợp này cả A và C đều có lỗi đối với thiệt hại của B, hay nói cách hành vi trái pháp luật của A và hành vi trái pháp luật của C là nguyên nhân gây ra là hậu quả thiệt hại về sức khỏe của B; mặt khác Điều 616 BLDS chỉ quy định chung chung là "cùng gây thiệt hại" chứ không trực tiếp chỉ rõ là "cố ý" hay "vô ý" nên trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại vẫn đặt ra đối với trường hợp trên.

 

Ý kiến thứ hai cho rằng, trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại chỉ phát sinh trong trường hợp những người có hành vi trái pháp luật đều "cùng cố ý" gây ra thiệt hại, hoặc những trường hợp khác do pháp luật quy định. Trong trường hợp trên, tuy xét về mặt khách quan thì hành vi của A và hành vi của C xảy ra đồng thời, đều đóng vai trò là nguyên nhân gây ra thiệt hại đối với B, nhưng giữa A và B không có sự "cùng cố ý", do vậy, trường hợp trên không thể áp dụng Điều 616 để buộc A và C phải liên đới bồi thường thiệt hại được.

 

Quan điểm của chúng tôi đồng ý với cách hiểu thứ hai, tuy nhiên, cũng cần phải bàn luận thêm về quy định của điều luật để làm rõ vấn đề và đồng thời thấy được một số bất cập trong quy định của BLDS hiện hành về trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại.

 

Theo quy định của BLDS hiện hành thì trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại được quy định tại Điều 616 và tại đoạn 2 khoản 4 Điều 623, khoản 2 Điều 625 BLDS, ba điều luật này đều quy định trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại trong những trường hợp cụ thể, riêng Điều 616 bên cạnh việc quy định về căn cứ làm phát sinh trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại còn quy định phương pháp xác định mức bồi thường thiệt hại của các chủ thể trong trách nhiệm liên đới (căn cứ vào mức độ lỗi của mỗi người, nếu không các định được mức độ lỗi thì họ phải bồi thường thiệt hại theo phần bằng nhau). Trong các giáo trình giảng dạy môn Luật Dân sự hiện hành ở nước ta thì hầu hết các giáo trình đều giải thích theo hướng là trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại chỉ xảy ra khi các chủ thể gây thiệt hại cùng có lỗi cố ý, hay nói cách khác họ phải cùng cố ý gây thiệt hại.

 

Theo quan điểm chúng tôi, hai khái niệm "cùng gây thiệt hại" và "cùng cố ý gây thiệt hại" là không đồng nhất với nhau, khái niệm "cùng gây thiệt hại" cũng có thể bao hàm cả trường hợp "cùng cố ý" và "cùng vô ý"  gây thiệt hại.

 

"Cùng cố ý" vừa thể hiện cả về mặt khách quan và chủ quan. Về khách quan, "cùng cố ý" có nghĩa là các chủ thể gây thiệt hại cùng thực hiện hành vi trái pháp luật như: cùng trộm cắp, cùng cố ý làm hư hỏng tài sản...Hành vi của họ có thể là cùng loại hoặc không, nhưng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, là điều kiện, tiền đề của nhau hoặc hành vi của người này là hậu quả của hành vi người kia, như hành vi của người tổ chức, xúi giục hay giúp sức và hành vi của người trực tiếp thực hiện hành vi gây ra hậu quả thiệt hại. Về chủ quan, các chủ thể hành vi trái pháp luật đều nhận thức được tính trái pháp luật của hành vi của mình cũng như tính trái pháp luật của hành vi của người khác cùng thực hiện với mình và họ đều thấy trước được hậu quả thiệt hại của hành vi của mình cũng như hành vi của người cùng thực hiện với mình, cùng mong muốn hoặc có ý thức để mặc cho hậu quả (thiệt hại) xảy ra.

 

Đối với trường hợp nhiều người cùng cố ý gây thiệt hại thì họ phải liên đới bồi thường thiệt hại, còn đối với trường hợp cùng vô ý gây thiệt hại thì BLDS chỉ quy định hai trường hợp nhiều người "cùng có lỗi vô ý" gây thiệt hại phải liên đới bồi thường thiệt hại đó là trường hợp liên đới bồi thường thiệt hại của chủ sở hữu nguồn nguy hiểm cao độ khi chủ sở hữu để người khác chiếm hữu sử sụng trái pháp luật nguồn nguy hiểm cao độ (khoản 4 Điều 623) và trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại của chủ sở hữu súc vật và người thứ ba khi họ cùng có lỗi để súc vật gây thiệt hại cho người khác (khoản 2 Điều 625).

 

Từ những phân tích trên chúng ta có thể khái quát là: trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại là trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nhiều người cùng có lỗi cố ý gây ra hoặc những trường hợp khác do luật định.

 

Như vậy, khi nghiên cứu 3 điều luật có quy định về trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại trên đây chúng ta thấy rằng còn có một số điểm bất cập, cụ thể như sau:

 

Một là: Điều 616 còn thiếu cụm từ "cố ý" trong cụm từ "nhiều người cùng gây thiệt hại", theo chúng tôi cần phải viết là "nhiều người cùng cố ý gây thiệt hại" thì mới đảm bảo tính chặt chẽ và phân biệt rạch ròi trường hợp liên đới bồi thường thiệt hại do nhiều người cùng cố ý gây thiệt hại và hai trường hợp liên đới bồi thường thiệt hại còn lại.

 

Hai là: Điều 616 bên cạnh việc quy định căn cứ làm phát sinh trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại còn quy định cả phương pháp xác định mức bồi thường cho các chủ thể gây thiệt hại (căn cứ vào mức độ lỗi). Đối với hai trường hợp liên đới bồi thường thiệt hại được quy định tại khoản 4 Điều 623 và khoản 2 Điều 625 BLDS thì không quy định phương pháp xác định mức bồi thường cho các chủ thể gây thiệt hại.

 

Để khắc phục tình trạng này, theo chúng tôi cần sửa đổi bổ sung Điều 616 theo hướng phải nêu được tất cả các căn cứ làm phát sinh trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại và căn cứ để xác định mức bồi thường cụ thể cho các chủ thể của trách nhiệm liên đới. Với cách đặt vấn đề đó, chúng tôi đề nghị Điều 616 nên viết lại như sau:

 

"Điều 616: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nhiều người cùng gây ra

 

Trong trường hợp nhiều người cùng cố ý gây thiệt hại hoặc cùng vô ý gây thiệt hại thuộc trường hợp quy định tại khoản 4 Điều 623, khoản 2 Điều 625 Bộ luật này thì những người đó phải liên đới bồi thường cho người bị thiệt hại. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại của từng người cùng gây thiệt hại được xác định tương ứng với mức độ lỗi của từng người; nếu không xác định được mức độ lỗi thì họ phải bồi thường thiệt hại theo phần bằng nhau."

 

Đặng Văn Quý - Tòa án quân sự khu vực 2 Quân khu 4